Arba Kokalari: iskustvo represije kao pokretač politike u EU

Uoči izbora za Evropski parlament 2019. godine, Arba Kokalari, kandidatkinja švedske stranke Moderaterna, iznijela je konkretan zahtjev: članice koje krše temeljna prava ne smiju imati pravo na sredstva EU. Tada još nije bila izabrana u parlament, ali je u razgovoru za portal Europaportalen jasno rekla čime želi vršiti pritisak – novcem.

– Vidjela sam šta takvi režimi rade i odatle nosim snažna sjećanja. Upravo iz toga proizlazi moja posvećenost slobodi i evropskim pitanjima, rekla je za Europaportalen.

Imala je gotovo šest godina kada je porodica, u vrijeme pada komunističkog režima, napustila Albaniju i preselila se u Švedsku. Došla je s roditeljima i njihovo još dvoje djece, a potom odrasla u Stockholmu. U istom razgovoru istakla je da život u švedskoj demokratiji nosi i odgovornost: omogućiti da više ljudi iskusi slobodu.

Od podrške demokratiji do pregovora

Evropskim pitanjima bavila se tokom obrazovanja i karijere. Završila je osnovne studije političkih nauka na univerzitetu Stockholms universitet, a u međunarodnoj fondaciji stranke Moderaterna, Moderaternas internationella stiftelse, radila je na programima podrške demokratiji, među kojima je bila i pomoć bjeloruskoj opoziciji. Bila je i politička savjetnica tadašnjeg ministra vanjskih poslova Carla Bildta te međunarodna sekretarka stranke Moderaterna.

Kada se kandidovala za Evropski parlament, bila je zadužena za globalne odnose s medijima u firmi Electrolux. Izbori 2019. godine odveli su je iz komunikacija na funkciju za koju je dobila povjerenje birača. Ponovo je izabrana 2024. godine, a drugi mandat započela je 16. jula te godine.

Nije odustala od zahtjeva iz izborne kampanje da se novac EU uslovi poštovanjem demokratskih načela. Kokalari se zalagala za mehanizam vladavine prava u budžetu EU, koji omogućava obustavu sredstava članicama kada krše temeljna demokratska prava.

Sloboda i od nasilja

Jedan od njenih značajnijih zadataka bila je uloga izvjestiteljice Evropskog parlamenta za pristupanje EU Istanbulskoj konvenciji protiv nasilja nad ženama. Osoba zadužena za izvještaj priprema parlamentarni dokument, traži kompromise i učestvuje u pregovorima. U toj ulozi političke zahtjeve treba pretočiti u formulacije koje mogu dobiti podršku.

Uoči glasanja u parlamentu u maju 2023. godine, Kokalari je opisala šta želi postići:

– Evropa postaje bolja, slobodnija i sigurnija, rekla je, prenosi Europaportalen.

Pristupanje EU konvenciji bilo je rezultat tog rada. Među zahtjevima na kojima i dalje insistira jesu evropsko zakonodavstvo o pristanku na seksualni odnos po švedskom modelu i zaštita prava na abortus kroz Povelju EU o temeljnim pravima.

Ta pitanja vode je i u područje digitalne politike. Zaštita od seksualnog zlostavljanja postala je konkretan dio pregovora o umjetnoj inteligenciji (AI).

Pravila za AI u dva smjera

Tokom 2026. godine Kokalari je bila suizvjestiteljica za objedinjeni paket digitalnih propisa o umjetnoj inteligenciji, Digital Omnibus on AI. Zalagala se za pojednostavljivanje pravila i smanjenje preklapanja među njima, dok paket istovremeno postavlja strožije granice upotrebe te tehnologije.

Evropski parlament je 16. juna odobrio izmjene kojima se određene obaveze za visokorizične sisteme AI odgađaju do 2027. i 2028. godine. Razlog je to što usklađeni standardi nisu bili spremni za prvobitni rok u augustu 2026. godine. Prema portalu 2EU, u obrazloženju suizvjestilaca navedeno je da odgoda firmama treba pružiti jasnije uslove.

Isti tekst zabranjuje aplikacije AI koje stvaraju nage fotografije bez pristanka, kao i sisteme koji proizvode materijal seksualnog zlostavljanja djece. Odluka parlamenta bila je korak u zakonodavnom postupku; tekst je zatim upućen Vijeću ministara EU na formalno odobrenje.

Isti zahtjevi i za Albaniju

Kokalari je i članica delegacije Evropskog parlamenta u zajedničkom Odboru za stabilizaciju i pridruživanje EU i Albanije. Podržava članstvo Albanije u EU pod uslovom da zemlja ispuni uslove za pristupanje, odnosno Kopenhaške kriterije.

Na predstavljanju knjige o književnici i disidentkinji Musine Kokalari 2025. godine ponovo je govorila o progonu porodice kao glavnom razlogu svog političkog angažmana u Švedskoj. Prema portalu Balkanweb, istovremeno je naglasila da se sama za te vrijednosti može boriti ne rizikujući život.

Tom prilikom dobila je i pitanje o žrtvama diktature i putu Albanije prema EU. U odgovoru je proces pristupanja povezala s njihovim pravom na pravdu: žrtve komunizma moraju dobiti pravdu, rekla je, prenosi Balkanweb, ističući važnost nezavisnog pravosuđa i snažnih institucija. Kao pripadnica porodice koja je nekada bila izložena državnom progonu, sada je upravo od države zahtijevala da ispuni svoju obavezu i osigura pravdu.