Dijaspora kao životni oslonac: Šta zapravo znači novac koji šaljemo kući

Za mnoga domaćinstva u dijaspori slanje novca je redovan dio svakodnevice. Iseljavanje sa Zapadnog Balkana kroz historiju – regije koja u ovom kontekstu obuhvata Bosnu i Hercegovinu, Albaniju, Kosovo, Crnu Goru, Sjevernu Makedoniju i Srbiju – oblikovale su teške ekonomske i političke okolnosti. Uprkos tome, emocionalne i ekonomske veze sa zemljama porijekla ostaju snažne.

Privatna podrška ostvaruje se kroz ulaganja, prenos znanja i redovne novčane doznake. Ono što se u pojedinačnom domu može doživljavati kao porodična stvar zapravo je jedan od stubova ekonomije zemalja porijekla.

Doznake koje održavaju ekonomiju

Obim ove podrške jasno se vidi u zvaničnoj statistici. Prema podacima UN-ove organizacije za migracije IOM, doznake su tokom 2018. odgovarale iznosu od 10,5 posto bruto domaćeg proizvoda (BDP) Bosne i Hercegovine. Prema tom pokazatelju, zemlja je bila druga u cijeloj Evropi po zavisnosti od doznaka.

To što više od desetine ekonomije potiče od građana koji žive u inostranstvu pokazuje koliko je doprinos dijaspore presudan. Finansijska podrška predstavlja ključni životni oslonac za mnoga domaćinstva u regiji.

Podrška manjeg obima i cijena odliva stručnjaka

Ekonomski angažman dijaspore danas se uglavnom odvija u manjem obimu i neorganizovano. Riječ je o direktnoj podršci porodicama, ulaganjima u nekretnine, pokretanju manjih poslovnih poduhvata ili lokalnim razvojnim projektima. Jedan primjer takvog lokalnog angažmana nalazi se u gradu Plav u Crnoj Gori, gdje je dijaspora, između ostalog, finansirala izgradnju nove džamije. Prema nezvaničnim podacima, koji ipak nisu statistički potvrđeni u materijalu, danas u SAD-u živi tri puta više ljudi porijeklom iz Plava nego u samom gradu – što pokazuje koliko dijaspora može biti brojna u odnosu na mjesto porijekla.

Istovremeno, masovno iseljavanje ima i naličje u vidu ozbiljnog odliva stručnjaka. Zapadni Balkan već dugo gubi obrazovanu radnu snagu koja odlazi u zemlje EU, privučena višim platama i boljim uslovima rada. Posljedice toga postale su očigledne tokom pandemije covid-19 2020. godine. Tada su se pokazali ozbiljni nedostaci zdravstvenih sistema u regiji nakon dugogodišnjeg iseljavanja medicinskog osoblja u zemlje EU.

Ranjivosti i neiskorišteni potencijal

Zavisnost od doznaka čini zemlje porijekla ranjivim i na promjene u svijetu. Kada je IOM tokom pandemije proveo brzo istraživanje na uzorku od 217 ispitanika, pokazalo se da je kriza prije svega pogodila osobe bez regulisane dozvole za boravak. Istraživanje je pokazalo i da je kriza dovela do smanjenja plata, što je stvorilo znatnu neizvjesnost u pogledu budućih priliva doznaka domaćinstvima.

Pitanje je kako se ovim angažmanom može upravljati na održiviji način. I stručne analize i studija ICMPD-a ECONDIAS, koja je mapirala 330 inicijativa i zasniva se na 160 intervjua, pokazuju da stvarni potencijal dijaspore ostaje neiskorišten. Za podsticanje socioekonomskog razvoja potrebne su jasnije državne strukture i uključivanje dijaspore u razgovore o javnim politikama i strateško donošenje odluka.