IT sektor Srbije raste, ali se investicione olakšice ukidaju

Microsoftova firma u Srbiji imala je 707 zaposlenih i promet od nešto više od 111 miliona eura u 2024. godini. U Beogradu su razvojne centre ili regionalne kancelarije otvorile i tehnološke firme Huawei, Intel i NCR. Uz međunarodne firme razvila se i značajna mreža pružalaca usluga i domaćih tehnoloških firmi.

Razmjere tog razvoja vidljive su i izvan glavnog grada. Firma Schneider Electric u Novom Sadu imala je više od 1 000 zaposlenih 2024. godine. Beograd dominira, ali su i Novi Sad i Niš važna tehnološka središta zemlje.

Stručni kadar stvaran je na više načina

Rast se oslanjao na više paralelnih ulaganja. Od 2017. programiranje je obavezno od petog razreda osnovne škole. Uz univerzitetske IT studije, postoje i prekvalifikacije za ljude koji su već na tržištu rada.

Za IT prekvalifikacije nezaposlenih zadužena je srpska Nacionalna služba za zapošljavanje, u izvoru navedena kao National Employment Agency. Kancelarija za IT i eUpravu, Office for IT and eGovernment, sprovodi odgovarajuće programe za zaposlene. Dok školska nastava dugoročno stvara bazu budućih kadrova, prekvalifikacije treba brže da odgovore na potrebe firmi.

Država je izgradila i četiri naučno-tehnološka parka, u Beogradu, Novom Sadu, Nišu i Čačku. Državni Fond za inovacionu djelatnost, Innovation Fund, sufinansira razvoj proizvoda i usluga, dok neprofitni inkubator Startit podržava nove firme. Zajedno, ove institucije i organizacije pomažu preduzetnicima da tehničko znanje pretvore u poslovanje.

Dodatno pojačanje stiglo je kroz migracije. Hiljade ruskih i bjeloruskih inženjera i IT stručnjaka preselile su se u Beograd nakon ruske invazije punog obima na Ukrajinu u februaru 2022. Prema analizi medija Emerging Europe iz jula 2026, većina je ostala. Sektor je tako, uz kadrove koji se školuju u zemlji, dobio i dodatne iskusne stručnjake.

Od jeftinijeg razvoja do vlastitih proizvoda

Za međunarodne naručioce cijena je bila jasna prednost. Pregled firme za outsourcing Stealth Agents, s podacima o cijenama iz 2024, navodi satnicu od 28–48 dolara za programera srednjeg nivoa iskustva u Srbiji. To je značilo uštedu od 45–60 posto u odnosu na Zapadnu Evropu. Svakodnevnu saradnju olakšava i to što je Srbija u istoj vremenskoj zoni kao Švedska i veliki dio Zapadne Evrope.

Istovremeno rastu i plate. Prosječna bruto plata u IKT sektoru iznosila je 2 665 eura mjesečno u 2024, što je povećanje od 92 posto u odnosu na 2020. Plate su rasle brže nego u privredi u cjelini. Zato stručnost i razvoj proizvoda postaju sve važniji u nadmetanju za poslove.

Poreski sistem nudi posebne pogodnosti firmama koje se bave takvim razvojem. Redovna stopa poreza na dobit iznosi 15 posto. Troškovi neposredno povezani s istraživanjem i razvojem u Srbiji mogu se pri obračunu poreske osnovice odbiti u dvostrukom iznosu.

Firmama koje imaju vlastiti softver ili izume dostupan je i režim IP Box, poreska olakšica za prihode od prava intelektualne svojine koja važi od 1. januara 2019. Iz poreske osnovice može se izuzeti do 80 posto prihoda od tih prava koji ispunjavaju propisane uslove. Efektivna poreska stopa na te prihode tako može iznositi 3 posto.

Autorska djela moraju biti deponovana kod nadležnog organa. Za izume je potreban registrovan patent ili podnesena patentna prijava. Firma mora i da iskaže prihod koji ispunjava uslove za olakšicu te da ga potkrijepi dokumentacijom. Zbog takvog modela, vlasništvo nad vlastitim proizvodima i njihova komercijalizacija postaju važan dio poreske računice.

Ukidaju se dvije investicione olakšice

Zakonske izmjene u jesen 2026. ipak su promijenile uslove za određena ulaganja. Objavljene su 31. augusta, a stupile su na snagu 8. septembra 2026. U pravilu se primjenjuju od 1. januara 2027, dok za pojedine odredbe važe posebni datumi.

Ukida se poreski kredit za ulaganja u novoosnovane inovativne firme, koji je iznosio 30 posto uloženog kapitala. Poreski obveznici koji ispune uslove najkasnije do 31. decembra 2026, odnosno do kraja poreske godine koja počinje 2026, mogu nastaviti koristiti olakšicu prema ranijim pravilima tokom propisanog perioda.

Ukida se i desetogodišnje oslobađanje od poreza za velika ulaganja. Ta izmjena primjenjuje se od 1. januara 2028. Firme koje ispune uslove najkasnije do 31. decembra 2027, odnosno do kraja poreske godine koja počinje 2027, zadržavaju olakšicu do isteka perioda na koji su je ostvarile.

Za investitore, dakle, postaje presudno kada će ispuniti uslove. Istovremeno ostaju na snazi odbitak za istraživanje i razvoj i IP Box, kao i državne novčane subvencije za direktne investicije. Ukidanje dvije investicione olakšice, uz zadržavanje podrške razvojnim aktivnostima, mijenja težište poslovnih računica.

Evropska saradnja uz političku blokadu

Srbija je već napravila konkretne korake u digitalnoj integraciji s Evropskom unijom (EU). Učestvuje u programu EU za digitalizaciju Digital Europe Programme, a u januaru 2025. pridružila se mreži evropskih digitalnih inovacionih centara European Digital Innovation Hubs. Firme i inovacioni centri tako ostvaruju evropsku saradnju i dok pregovori o članstvu još traju.

Neriješeni odnosi s Kosovom istovremeno koče pristupanje. Emerging Europe opisuje izostanak konačnog sporazuma o priznanju kao blokadu na putu ka članstvu. Time se odgađa puni pristup tržištima EU, finansiranju i institucionalnoj podršci koji bi članstvo omogućilo.

Taj kontrast sada je ugrađen i u poresko zakonodavstvo. Srbija je usvojila odredbe kojima usklađuje pravila s direktivama EU o, između ostalog, spajanjima firmi, kamatama, autorskim i licencnim naknadama te matičnim i zavisnim društvima. One će početi da se primjenjuju tek na dan pristupanja zemlje Uniji.

Firma koja se bavi razvojem u Beogradu, dakle, već može odbiti troškove istraživanja u dvostrukom iznosu i koristiti IP Box za prihode od proizvoda koji ispunjavaju propisane uslove. Ali naredni korak u evropskom poreskom usklađivanju ima drugačiji preduslov: članstvo u EU. Firma može razviti proizvod i ispuniti poreske zahtjeve; o trenutku tog koraka odlučuje se za pregovaračkim stolom.