Stari Most – od osmanske gradnje do obnovljene kulturne baštine

Za one koji žive u Švedskoj ili Nordijskim zemljama i porodično su vezani za Mostar, slike mosta mogu pripadati različitim vremenima: prije rata, tokom rušenja ili nakon obnove. Razlikovanje tih perioda pruža konkretno polazište za razgovor o porodičnim sjećanjima, posebno s mlađom generacijom koja je vidjela samo obnovljeni most.

I čitaocima koji potiču iz drugih dijelova regije Stari Most pruža primjer kako se kulturna baština može obnoviti nakon rata. Prilikom posjete Mostaru to pitanje postaje posebno jasno: šta zapravo gledamo kada je stara gradska cjelina ponovo izgrađena?

1566: most u osmanskom gradu

Stari Most, čije ime znači stari most, izgrađen je 1566. po nalogu Süleymana Veličanstvenog. Most prelazi preko Neretve u Mostaru, u Bosni i Hercegovini.

UNESCO opisuje Mostar kao osmanski pogranični grad koji se razvijao tokom 1400-ih i 1500-ih godina, a kasnije tokom austrougarskog perioda u 1800-im i 1900-im godinama. Historija mosta stoga je povezana s gradskom cjelinom koja ga okružuje.

To područje objedinjuje predosmanska, istočnoosmanska, mediteranska i zapadnoevropska arhitektonska obilježja. UNESCO ističe tu mješavinu kao izuzetan primjer multikulturne gradske cjeline. Dakle, o historiji grada ne govori samo most nego i građevine oko njega.

9. novembar 1993: most je uništen

Stari Most je 9. novembra 1993. uništen artiljerijskom vatrom bosanskih Hrvata tokom rata u Bosni i Hercegovini i srušio se u Neretvu.

Taj gubitak bio je dio znatno većeg razaranja. Prema UNESCO-u, tokom sukoba 1990-ih uništen je i veći dio historijskog grada. Današnji most je, dakle, obnovljeni most, a ne izvorni most koji je preživio rat.

1998: pokrenut je projekt obnove

Nakon rušenja otvorila su se pitanja o tome kako postupiti s tim mjestom. UNESCO opisuje raspravu o autentičnosti: treba li srušeni most sačuvati kao spomenik, ponovo ga izgraditi modernim materijalima ili ga obnoviti što vjernije izvorniku?

Taj izbor može se razumjeti kao želja da se tom mjestu vrati historijski izgled mosta. Istovremeno, rekonstrukcija ne poništava razaranje. Postoji važna razlika između očuvanja izvorne građevine i ponovnog stvaranja one koja je izgubljena.

Obnavlja se više od mosta

Stari Most obnovljen je nakon rata. Prema UNESCO-u, mnoge zgrade u starom gradu također su restaurirane ili ponovo izgrađene uz učešće međunarodnog naučnog odbora koji je ta organizacija osnovala.

Današnja gradska cjelina zato istovremeno nosi više priča. Ona prikazuje stariju arhitekturu, ali i poslijeratni rad na obnovi onoga što je uništeno. Onima koji vlastita sjećanja ili porodične fotografije porede s današnjim izgledom tog mjesta vrijedi imati na umu tu razliku.

2005: područje mosta postaje svjetska baština

Područje mosta u starom Mostaru uvršteno je 2005. na UNESCO-ovu listu svjetske baštine. Upis se odnosi na područje, a ne samo na most.

UNESCO opisuje obnovljeni most i stari grad kao simbol pomirenja, međunarodne saradnje i suživota kulturnih, etničkih i vjerskih grupa. To treba čitati kao opis simboličkog značaja kulturne baštine, a ne kao poruku da su sve posljedice rata otklonjene.

Historija mosta može biti polazište za razgovor o tome šta se promijenilo, a šta je ostalo. Ali zajednička priča svjetske baštine ne zamjenjuje lična sjećanja na Mostar. Oboje je potrebno da bi se razumjelo to mjesto.